Agenda

Textiel verven met plantaardige verfstoffen

Verfplanten

VerfplantenVóór de komst van de synthetische kleurstoffen (ca. 1850) werd textiel gekleurd met kleurstoffen die uit planten werden bereid.

Heel wat planten lenen zich tot het bereiden van kleurstof, maar de voornaamste waren wel de Meekrap voor rood, de Wede en de Indigostruik voor blauw en Saffloer en Geelwortel (Curcuma) voor geel. Het is niet altijd duidelijk welke kleur een bepaalde plant in zich heeft. Van een braambes of een rode biet kan je al vermoeden dat het rood is. Het oranjegeel van een goudsbloem lijkt ook logisch. Dat uienschillen kleurvariaties leveren van crème tot bruin vraagt om enig experimenteren.

Het verven met planten werkt alleen op natuurlijke stoffen. Katoen, linnen, wol of zijde bijvoorbeeld. Probeer niet om synthetische stoffen of combinaties van natuurlijke stoffen met  synthetisch materiaal te verven. De resultaten zijn teleurstellend als je dit wel doet.

Heemtuinen

Veel heemtuinen en kruidentuinen hebben een apart hoekje voor verfplanten. Plaatsen waar je   er veel kan vinden zijn de kruidentuin van het Openluchtmuseum in Arnhem, de Thematuin van Fort Hoofddijk en de Botanische Tuinen van de Universiteit van Utrecht.

Rood, Blauw en Geel

Rood

Verfplant - Meekrap - Rubia tinctorumRode kleurstof werd gewonnen uit de Meekrap (Rubia tinctorum). Meekrap is een zeer oud gewas. Van oorsprong komt het uit Klein-Azië en het oostelijk Middellandse Zeegebied. Gebruik van de Meekrap wordt al beschreven in de derde eeuw na onze jaartelling in Egypte en Griekenland. Katoen, gevonden in India en daterend van ca. 1760 voor onze jaartelling, is met Meekrap geverfd. In middeleeuws Europa kwam de Meekrap in veel tuinen voor. Karel de Grote had in zijn "Capitulare de Villis" opdracht gegeven om "warentia(m)" – de Meekrap - op al zijn landgoederen en hoven aan te planten.

In de vijftiende eeuw was Nederland de belangrijkste producent van de Meekrap, met veel aanplant in Zeeland. Als gevolg van de teloorgang van de Meekrapteelt is deze plant nu vrijwel verdwenen. Alleen op enkele plaatsen – onder andere in de Betuwe – komt zij nog voor.

Voor de productie van de rode kleurstof wordt de wortelstok gebruikt. Deze wordt na drie jaar gewonnen en een jaar opgeslagen om te drogen. Dan kan zij worden gemalen. Om bijvoorbeeld wol te verven is 25-50 gram wortelpoeder nodig per 100 gram wol. Het geeft een karakteristieke kleur.

Blauw

Verfplant - Wede - Isatis tinctoriaBlauwe kleurstof werd gewonnen uit de Wede (Isatis tinctoria), de enige bron van natuurlijk blauw die bij ons inheems is. Wede was al bekend in Egypte, in ieder geval rond 200 voor onze jaartelling, mogelijk zelfs al 1000 jaar voor onze jaartelling.

De productie van kleurstof ging ongeveer als volgt: in juli worden de planten geoogst, vlak voor de bloei. De bladeren worden vochtig gemaakt en gemalen, waarna een brei ontstaat die gaat gisten. Dan worden er bollen van gedraaid die worden gedroogd en opgeslagen. Deze bollen leveren een gele kleurstof die oplosbaar is in water.

Textiel werd in deze gele kleurstof geweekt. De ververij vond plaats in "urinekuipen". Men gebruikte namelijk urine als "beitsmiddel" om de verf kleurecht te maken. De kleurstof hecht zich aan het textiel dat vervolgens te drogen wordt gehangen. Daarbij komt de gele kleurstof in aanraking met zuurstof uit de lucht, waardoor het verandert in onoplosbaar blauw (indigo). Dit blauw kan ook niet meer uit de textiel gespoeld kan worden.

Traditioneel  werd het inweekproces op zaterdagmiddag ingezet. Men liet het tot maandagochtend staan en hingen het dan op. Daardoor hadden de ververs "verplicht" vrij op maandag als de textiel droogde. Van deze verplichte vrije dag zou de uitdrukking "een blauwe maandag" komen.

Een bekendere leverancier van blauwe kleurstof is de Indigostruik (Indigofera tinctoria) afkomstig uit India. De Wedecultuur stortte volledig in toen de Portugezen, en later de Nederlanders en Engelsen, indigo uit India naar Europa begonnen te brengen. Indigo is een stof uit de Indigostruik en is chemisch identiek aan de kleur van Wede. Indigo bevat echter dertig keer zoveel kleurstof en is dus veel goedkoper.

Geel

Verfplant - Wouw - Reseda luteolaGeel kan uit veel planten gewonnen worden en was dus in onze streken een wat minder moeilijke kleur. Twee planten uit deze betrekkelijke overvloed zijn de Wouw (Reseda luteola) en de Saffloer (Carthamus tinctorius).

De Wouw heeft een lange historie. Ze is bekend van vondsten van 4000 jaar geleden, waar men rond paalwoningen sporen van de Wouw (zaden) heeft aangetroffen. Het is niet zeker of dit was vanwege de gele kleurstof luteoline of vanwege de geneeskrachtige eigenschappen.

De Romeinen hebben wel beschreven dat ze de plant gebruikten om textiel mee te kleuren. "Hun" Wouw had meer verfkracht dan de onze. De plant doet het beter in wat warmere klimaten.

Beitsen van stoffen

Om er voor te zorgen dat de stof de verf ook opneemt wordt de stof vooraf gebeitst. Het beitsen maakt dat de vezels van de stof open gaan staan en de verfstof er in kan trekken. Voor elke stof is een ander beitsmiddel het meest geschikt. Voor het verven van wol gebruik je een ander middel dan voor katoen. Naast azijn en aluin zijn er de galnoten en wilde kastanjes die je kunt gebruiken als beitsmiddel.

Aluin

De Romeinen kenden al aluin en gebruikten het als beitsmiddel voor een betere aanhechting van de kostbare purperverfstof op de mantels van de belangrijkste senatoren. Dit aluin werd hoofdzakelijk gewonnen in bepaalde berggebieden van Klein-Azië.

In de 15e eeuw maakt een zekere Bartholomeus Perdix melding van aluinwinning op het eiland Ischia. Giovanni de Castro stichtte in 1458 een aluinzuiveringsfabriek in het Vaticaan, die de paus enkele decennia het monopolie gaf op de aluinhandel in Europa. Vanaf 1471 begon de familie De Medici met de exploitatie van aluin dat gevonden werd bij Volterra in Toscane.

Aluin is nog steeds verkrijgbaar bij de drogist of apotheek.

Toepassingen van Aluin

Aluin wordt – nog steeds - als bloedstelpend middel gebruikt door mannen die zich bij het scheren gesneden hebben. Het bindt zich namelijk aan eiwitten van de beschadigde huid en doet deze samentrekken (adstringerende werking) waardoor de bloeding stopt.

Aluin wordt ook gebruikt:

  • Als ingrediënt bij de bereiding van papier (het verlaagt de zuurgraad (pH))
  • Bij het looien van leer
  • Als antitranspirantmiddel in deodorants
  • Voor het ontsmetten van wonden (werd als after shave gebruikt)
  • Bij keelpijn of aften en
  • Voor het verdelgen van algen in vijvers

Galnoten

Verfstoffen - GalappeltjeGalnoten - ook wel Galappeltjes genoemd - zijn de oudste en rijkste bron van natuurlijke kleurloze tannine en wordt gevonden in de galappels van eikenbomen. Ze worden gevormd doordat insecten kleine gaatjes maken en hun eitjes in gaatjes leggen op jonge takken en bladeren. Als reactie scheidt de boom een tannine rijke stof af die verhardt en vormt zo galappels. Deze galappels kan je verzamelen, drogen, malen en vervolgens gebruiken als tannine beitsmiddel. Gebruik 6-8% aan gewicht in galnoten voor het te beitsen materiaal (100%)

Paarde- of Wilde Kastanjes

De vrucht van de Wilde Kastanje is een rijke bron van tannine. Kastanje verft mooie warme bruin kleuren. Gebruik 5-10% gedroogde gemalen Wilde Kastanjes voor het te verven materiaal (100%)


De Toverformule

Die is er jammer genoeg niet. In het verleden werd de recepten van de “ververs” mondeling doorgegeven. Daardoor zijn er niet zo veel originele recepten bekend. Voor een heel simpele manier van textiel verven met planten kun je als volgt te werk gaan ...

Verfplant - handschoenenJe hebt nodig:

  • Ongebleekte katoen of linnen (plantaardig textiel) om te verven. Ander natuurlijk textiel   zoals zijde en wol (dierlijk textiel) kunnen ook met plantaardige verfstoffen worden geverfd, maar deze vragen om een ander beitsmiddel dan in dit experiment is beschreven.
  • Planten of plantendelen (ongeveer dubbel zoveel als het gewicht aan textiel dat je wilt kleuren). Zie voor een indicatie van de kleur de lijst met planten.
  • Rubberen handschoenen (tenzij je ook je handen wilt verven!).
  • Een grote lepel voor het roeren van de kleurstofmengsels.
  • Een grote zeef.
  • 1 oude pan voor het koken van het plantenmateriaal.
  • 1 grote pan of pot om de textiel voor te bereiden.
  • Een platte brede bak om in te verven.
  • Blanke natuurazijn.
  • Een oude schort of aangepaste kleding.

Stap 1 – Planten verzamelen en het verfbad maken

Naargelang de gewenste kleur worden de specifieke plantendelen die de verfstof in zich dragen geoogst. Die delen moet je op het juiste moment oogsten. Ga je niet meteen aan de slag om te verven dan kun je het materiaal zorgvuldig drogen en eventueel vermalen voor gebruikt. Je kunt dus ook vaak gedroogde planten of plantendelen gebruiken. Soms beïnvloed dat echter wel de kleur.

Snijd planten of wortels in kleine stukjes en leg ze in je verfbad / pan. Giet vervolgens tweemaal de hoeveelheid water aan het gewicht van de plantenstukken die je in de pan hebt. Plaats de pan op het fornuis en breng het aan de kook. Bloemen en bladeren kook je gedurende 20 minuten.

Zeef de vloeistof door een zeef en je verfbad is klaar voor de textiel. Let op: de textiel moet voor het verven worden geweekt in een beitsmiddel - zie hieronder.

Schors, wortels en andere harde stoffen week je ze het beste eerst een nacht in water. De volgende dag breng je het geheel, plantendelen en weekvloeistof, aan de kook en laat een half uur sudderen. Zorg er voor dat het niet droogkookt. Zeef de vloeistof in een bak en bewaar dit. Voeg dan weer water toe bij de schors / wortels en kook opnieuw. Herhaal dit proces 3 of 4 keer, tot er geen kleurstof meer van het plantmateriaal kan worden gewonnen. Na een aantal keer heb je een intense kleurvloeistof, klaar om te gebruiken voor het verven van de textiel.

Stap 2 – Textiel voor het verven beitsen

Het textiel eerst voorbereiden om het te verven met azijn of zout als beitsmiddel. Doe het textiel in de pan. Voeg azijn of zout aan het water toe. Voor kleurstof gemaakt van bessen, heb je 250 gram zout nodig met 2 liter koud water. Voor kleurstof gemaakt van planten, heb je 1 deel witte azijn op 4 delen koud water nodig. Breng het geheel aan de kook. Laat het een uurtje zachtjes doorkoken. Doe de warmtebron uit en laat het textiel in het water afkoelen. Spoel vervolgens de textiel een aantal keren met schoon water en pers de vloeistof uit de textiel tot het water helder is.

Sommige materialen zoals wol en zijde hebben aluin als beitsmiddel nodig. Gebruik dan ongeveer een theelepel aluin op twee liter water. Aluin kan je kopen via internet als je het niet bij de plaatselijke apotheek of drogist kunt kopen.

Stap 3 – Textiel verven

Plaats de natte doek die is gedrenkt in het beitsmiddel in het verfbad. Breng aan de kook en laat sudderen tot de gewenste kleur is bereikt. Neem niet te veel textiel in een keer. Er moet ruimte zijn voor de stof die wordt geverfd om te verspreiden anders kan het vlekkerig van kleur geworden.

Bedenk dat de kleur van de stof lichter opdroogt. Voor een donkerdere, sterkere tint, laat je het weefsel een nacht ondergedompeld in de kleurstof oplossing liggen.

Stap 4 – Kleur fixeren

Na het verven de stof warm wassen en veelvuldig spoelen met water dat bij elke spoelbeurt kouder wordt. Voeg azijn toe in het laatste spoelwater als fixeermiddel. Azijn maakt de kleuren helderder. Dan kan de stof opgehangen worden om te drogen.

Indertijd gebruikten de ververs heel wat chemische verbindingen om ervoor te zorgen dat de kleur niet zou verdwijnen bij de eerste wasbeurt of langzaam zou vervagen in het zonlicht. Hou het bij dit experiment simpel en gebruik azijn als fixeermiddel.


Verfplanten, -bloemen, -bessen en -wortels

Bij het verzamelen van bessen en bloemen voor het maken van kleurstoffen zorg je ervoor dat bessen rijp zijn en de bloemen in volle bloei.


Paars

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Blauwe druiven

 

Vrucht

Paars

 

Zwarte bessen

 

Bessen

Sterk paars

 

Bosbessen

 

Bessen

Licht paars / blauw

 

Bramen

 

Vrucht

Donker pruim

 

Granaatappel

 

Sap

Paars

 

Moerbeien

 

Vrucht

Paars

 

 


Blauw

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Beredruif

Arctostaphylos uva-ursi

Gedroogd blad + aluin

Blauw / paars

Aluin

Vlier

Sambucus nigra

Bessen

Blauw / paars

 

Wede

Isatis tinctoria

Blad

Blauw

 

Rode kool

 

Blad

Blauw

 

Korenbloem

 

Bloemblaadjes

Blauw

Aluin is nodig om het blauw te 'repareren'.

 


Groen

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Spinazie

 

Bladeren

Groen

 

Gras

 

Steeltjes

Geelgroen

 

Rode ui

 

Droge schillen

Licht tot midden-groen

 

Duizendblad

 

Bloemen

Gele en groene tinten

 

Pepermunt

 

Bladeren

Donker kahki groen

 

Kamille

 

Bladeren

Groen

 

Adelaarsvaren

Pteridium aquilinum

Jonge scheuten

Groen

 

Brandnetel

Urtica dioica

Hele plant

Groen

 

Liguster

Ligustrum vulgare

Bessen

Groen

 

Mansoor

Asarum europaeum

Wortel

Groen

 

Struikheide

Calluna vulgaris

Verse takjes

Groen

 

Vlier

Sambucus nigra

Bladeren

Geel-groen

 

Hop

 

 

Geel-groen

 

Vrouwenmantel

 

 

Groen

 

Rode bietjes

 

Bladeren

Groen

 

Ruige Rudbeckia

Rudbeckia hirta

Bloemen

Olijf- tot appelgroen

 

Grote Leeuwenbek

Antirrhinum Majus

Bloemen

Groen

 

 


Geel / Oranje

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Laurier

 

Bladeren

Geel

 

Ui

Allium cepa

Droge schillen

Geel

Vereist aluin als fixeermiddel

Goudsbloem

Calendula officinalis

Bloemblaadjes

Geel

 

St. Janskruid

Hypericum

Bloemen en bladeren

Goudgeel

 

Selder

 

Bladeren

Geel

 

Paardebloem

 

Bloem

Geel

 

Rode paprika

 

Vrucht

Bleek geel – licht oranje

 

Zonnebloem

 

Bloembladeren

Geel

 

Geelwortel

Curcuma domestica

Wortel

Fel geel

 

Afrikaantjes

 

Bloem

Geel

 

Saffloer

Carthamus tinctorius

Bloem

Geel

 

Boerenworkkruid

Tanacetum vulgare

Bloeiende toppen

Geel

 

Heermoes

Equisetum arvense

Verse stengels

Geel

 

Jeneverbes

Juniperus communis

Verse geplette bessen

Geel

 

Liguster

Ligustrum vulgare

Jonge scheuten en blad

Geel

 

Agrimonie

Agrimonia eupatoria

Bloeiende toppen

Geel / Oranje

 

Bingelkruid

Mercurialis perennis

Plantentoppen

Geel / Oranje

 

Meisjesogen

Coreopsis tinctoria

Bloemen

Geel / Oranje

 

Klein Hoefblad

Tussilago farfara

Hele plant

Geel / Oranje

 

Smeerwortel

Symphytum officinale

Groene delen, vers

Geel / Oranje

 

Struikheide

Calluna vulgaris

Jonge topjes

Geel / Oranje

 

Verfbrem

Genista tinctoria

Bloeiende toppen

Geel / Oranje

 

Verfkamille

Anthemis tinctoria

Bloemen

Geel / Oranje

 

Wouw

Reseda luteola

Hele plant

Geel / Oranje

 

Ui

 

Droge schillen

Oranje

 

Wortel

 

Wortel

Oranje

 

Muskuspompoen

Cucurbita moschata

Zaad en schillen

Oranje

 

 


Rood / Roze

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Vlier

Sumbuca nigra

Bessen

Rood / Paars

 

Paardebloem

 

Wortel

Rood

 

Rode bietjes

 

Knol

Diep rood

 

Rode roos

 

Knoppen

Rood

 

Bloedwortel

Sanguinaria canadensis

Wortel

Rood / Roze

 

Kleefkruid

Galium aparine

Wortel

Rood / Roze

 

Meekrap

Rubia tinctorum

Wortelstok

Rood / Roze

 

Ossetong

Anchusa officinalis

Wortel

Rood / Roze

 

Walstro (echt of geel)

Galium verum

Wortel

Rood / Roze

 

Walstro (glad)

Galium mollugo

Wortel

Rood / Roze

 

Zuring

Rumex acetosa

Wortel

Rood / Roze

 

Aardbei

 

Vrucht

Zalm roze

 

Hibiscus

 

Bloemen

Zalm roze

 

Kers

 

Vrucht

Roze

 

Framboos

 

Vrucht

Roze rood

 

Roos + Lavendel

 

Bloemen

Fel roze

Enkele blaadjes Munt en Citroensap toevoegen om de alkaloïden te activeren.

 


Bruin

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Eucalyptus

 

Bladeren en schors

Bruin / Oranjebruin

 

Braam

Rubus sp.

Jonge scheuten

Bruin

 

Jeneverbes

Juniperus communis

Gedroogde bessen, geplet

Bruin

 

Walnoot

Juglans regia

Blad, verse of oude bolsters

Bruin

 

Kastanje

 

Groene bolsters

Bruin

 

Zomereik

 

Blad

Bruin

 

Paardebloem

 

Wortel

Bruin

 

Koffie

 

Gebrande bonen, geplet

Bruin

 

Zwarte thee

 

Gedroogde bladeren

Ecru

 

Zwart

Plant

Botanische naam

Plantdeel

Kleur

Beitsmiddel

Beredruif

Arctostaphylos uva-ursi

Gedroogd blad + ijzer

Zwart

 

Moerasspirea

Filipendula ulmaria

Wortel

 

 

Zoeken

Volg ons op ...

facebook-68-1twitter-116-1

Sleipnir.jpg

De Aardewinkel

grunge-raaf

Aanmelden voor ...

Nieuwsbriefbanner1