Jaarfeesten - Het vieren van de seizoenen

Sinterklaas ... een heidens feest?

wodan-in-de-kunstGeschreven door Edwin Brans

Dit stuk schreef ik in 2010 op een forum dat inmiddels niet meer bestaat. De hele zwarte-pieten-discussie (2013) deed me er weer aan denken en het stoorde mij vooral - naast het feit dat een leuk kinderfeest door volwassenen wordt gekaapt om het onderwerp discriminatie uit te vechten - dat bijna alle zichzelf historicus noemende geleerden die hier een oordeel over hebben gegeven ophouden bij een of ander prentenboekje uit begin 1800, alsof daar de traditie begonnen zou zijn en vervolgens volledig de connectie negeren met Wodan en zijn zwarte raven, waarop naar mijn mening de hele Sinterklaastraditie is gebaseerd. Tijd dus om mijn verhaal één op één nog eens te posten. Ik hoop dat jullie er veel plezier aan mogen beleven, want dat is waar het Sinterklaasfeest voor is bedoeld . . . plezier maken.

Het is woensdag 10 november 2010. Het Sinterklaasjournaal is weer begonnen. De kinderhartjes gaan sneller kloppen en ook bij een volwassen kerel als ikzelf gaat het weer kriebelen vanbinnen, want ... Sinterklaas is in aantocht. Het snoepgoed ligt al vanaf de zomervakantie in de winkels (er zijn inmiddels al aardig wat pepernoten, marsepein en kikkers en muizen doorheen gegaan), maar het begint allemaal pas echt als Diewertje Blok weer dagelijks op televisie is.

Ik heb het al van kinds af aan, wat natuurlijk logisch is, want welk kind houdt er nou niet van Sinterklaas? Het is bij mij alleen nooit helemaal over gegaan. Ik vind het echt één van de leukste feesten van het jaar. Maar heeft dat nou met die bisschop van Myra te maken of met een onbewuste herinnering aan die andere man met die baard ... en dan bedoel ik niet de Kerstman, want dat is ook weer een afgeleide van Sint Nicolaas (maar dat is weer een heel ander verhaal). Nee, jullie weten al wie ik bedoel ... Wodan. Is het misschien mijn fascinatie voor de cultuur van de Germanen en Vikingen die er voor zorgt dat ik zo van het Sinterklaasfeest hou? Reden genoeg om eens uit te zoeken hoe het nou precies zit met die connectie tussen de twee bebaarde mannen.

Winter-zonnewende

De nachten worden korter en korter, de temperatuur daalt. Yule is in aantocht, het winterfeest van de Germanen rondom de winter-zonnewende. Uiteraard heeft Yule of Joel eigenlijk meer verbintenis met het Kerstfeest, maar in de periode waarin het Christendom zijn intrede deed en Heidense gebruiken “adopteerde” was Wodan op de top van zijn populariteit. Wodan nam daarom een belangrijke plaats in tijdens het Joelfeest. Onze voorouders moeten dat ongeveer als volgt voor zich gezien hebben: Wodan, met zijn wilde baard en punthoed, gezeten op zijn trouwe ros Sleipnir, speer in zijn hand, rijdt tijdens de winterstormen door de lucht, de koude wind voor zich uitjagend. Achter hem volgt het dodenleger, in de strijd omgekomen helden, die een door de dood donker gekleurd gelaat hebben. Wodan en zijn leger helden jagen op de wolf Fenrir, de verslinder van de zon. Hij heeft de zon rond deze tijd bijna helemaal op en als hem dat lukt zal er eeuwige duisternis en kou over de aarde neerdalen. Wodan verjaagt echter ieder jaar Fenrir opnieuw en is daarmee de hoeder van het licht. Wodans wind jaagt door de schoorsteen en het bijna gedoofde haardvuur laait hierdoor weer hoog op. Licht, warmte en vruchtbaarheid, dat waren de levensbrengende geschenken van Wodan tijdens de lange winternachten.

Als je dit verhaal hoort, schiet ongetwijfeld de vergelijking met Sinterklaas in gedachten. De koude wind buiten, de warmte binnen. Een man te paard in de lucht, gevolgd door zijn helpers met zwarte gezichten. Het verschil is al bijna niet te zien. Maar welke Germaanse tradities zijn er nou eigenlijk precies overgenomen in ons hedendaagse Sinterklaasfeest?

Sleipnir en Amerigo

wodan-en-sinterklaasTe beginnen met Sleipnir, de trouwe ros van Wodan. Tegenwoordig is hij natuurlijk beter bekend als Amerigo, de schimmel van Sinterklaas. Wodan rijdt met Sleipnir (overigens ook een schimmel) door de lucht, Sinterklaas met Amerigo over de daken.

Amerigo spreekt altijd erg tot de verbeelding bij kinderen en meestal wordt er dan ook, als iemand z’n schoen zet, iets voor Amerigo bij gelegd. Dat is niet zomaar. Ook de oude Germanen waren gewoon tijdens dit feest wat van hun oogst te offeren aan Wodan.

De opvallende breedgerande punthoed van Wodan is bij Sinterklaas een puntige mijter geworden en beiden dragen een wijde mantel. Wodans speer met slang is niet eens zo heel erg veranderd, want heeft de krul aan het uiteinde van de staf van Sinterklaas eigenlijk niet nog steeds de vorm van een slang?

Zoals gezegd zijn licht, warmte en hernieuwde vruchtbaarheid de geschenken van Wodan en geschenken krijgen we nog steeds, maar nu van Sinterklaas. Aangezien de huizen in de tijd van de Germanen zo min mogelijk ramen hadden (om de warmte binnen te houden), kwamen de geschenken van Wodan binnen via de schoorsteen, wat je aan kon horen komen door het huilen van de wind. Hierin is met Sinterklaas dus niets veranderd.

De raven Hugin en Munin

odinDe schoorsteen had nog een andere rol van betekenis. De twee raven van Wodan, Hugin (herinnering - geheugen) en Munin (mind - gedachten) informeerden Wodan over wat de mensen op aarde bezig hield. En nu nog luisteren de Pieten van Sinterklaas door de schoorsteen hoe het de kinderen vergaat. De Pieten op hun beurt herinneren aan het dodenleger van Wodan, wiens gezichten donker waren geworden in de dood.

Wodan werd gezien als alwetend. Was hij het immers niet die de mensen het geheim van de Runen had onthuld? En ook Sinterklaas weet alles, want alles staat opgeschreven in zijn grote boek. Deze Runen zien we ook weer in het Sinterklaasfeest terugkomen in de vorm van chocoladerunen ... euhhh, -letters. En dan die andere typische Sinterklaas-lekkernijen: pepernoten. Ook die hebben een link met oude Germaanse gebruiken. Bij de al genoemde oogstoffers werden ook vaak noten en zaden aan Wodan gegeven, aangezien juist die de levenskiem bevatten en voor vruchtbaarheid zorgden. En de noten zijn er nog steeds ... pepernoten. En als we denken dat dit iets typisch Nederlands is, dan hebben we het ook mis. Want in Noorwegen, Zweden en Denemarken zijn tot op de dag van vandaag nog altijd peppernøten verkrijgbaar. Ook offerden de Germanen rond deze tijd gevlochten broden en broodkransen, inmiddels verworden tot speculaaspop en taai taai.

Wodan had, naast Oppergod, meerdere rollen. Eén daarvan was beschermer van de dichtkunst (zie de link met de Runen). En is het niet Sinterklaas die bij de geschenken vaak ook een gedicht meegeeft. Ook was hij de beschermheer van schoenmakers, wat je terugziet in het zetten van de schoen.

Verder vertoont het uiterlijk van Sinterklaas natuurlijk grote overeenkomsten met Wodan. En dat geldt ook voor de Kerstman, die vanuit Scandinavië (de Vikingen hadden uiteraard dezelfde Oppergod in Odin als de Germanen met Wodan) immens populair is geworden over de hele wereld en waarmee Wodan (Santa Claus) dus eigenlijk weer terugkeert in zijn Joelfeest (Kerstmis).

De vraag is natuurlijk waarom dit zo is overgegaan van Wodan naar Sinterklaas en weer naar Santa Claus / de Kerstman / Tomten. Was dit een “natuurlijke” overgang van folklore, of zat hier een diepere betekenis achter? Misschien dat dit wat licht op de zaak schijnt:

Kerstening van Europa

In de Heidense tijd, net voor de kerstening (in Nederland 800 na Chr.), was Wodan zoals gezegd de Oppergod en zijn belangrijkste feest was Joel, in die periode zelfs het belangrijkste gebeuren van het jaar (en voor mij persoonlijk nog steeds). Als de Franken in opdracht van de Paus het Christelijk geloof in de Nederlanden gaan verbreiden, gaat dit met grote problemen gepaard. Vooral de Friezen verzetten zich heftig tegen dit geestelijk en culturele imperialisme. Denk bijvoorbeeld aan het verzet van koning Radboud (Redbad in het Fries) en van de Saksenleider Wittekind. Om het Christelijk geloof wat gemakkelijker te verspreiden, besluit de Paus tot een nieuwe tactiek: het hullen van de oude Heidense gebruiken in een nieuw Christelijk jasje.

Saint NicolaasHeidense-tempels werden omgevormd tot kerken en de oude Goden werden ingewisseld door Christelijke Heiligen. Eén van de Heiligen was de bisschop van Myra (Turkije). Deze bisschop (Hagios Nikolaos / Sint- Nicolaas) verrichtte in het Klein-Azië van de vierde eeuw enkele wonderen. Na zijn dood op 6 december, wordt de wonderdoener eerst in Griekenland een heilige, vervolgens in Italië en tegen het einde van de tiende eeuw bereikt hij de Heiligen status in West-Europa. In 1163 word zijn naam al vermeld in Utrecht. Al vroeg in de geschiedenis bediende de Sint zich van de roe om stoute kinderen te straffen. En ook het zetten van de schoen wordt al in 1427 vermeld (eveneens in Utrecht).

Hervorming

Gedurende de hervormingen in de zestiende eeuw wilde de kerk Sinterklaas (Wodan in vermomming) uiteindelijk toch maar verbieden. Het feest en al zijn gebruiken werden zelfs toen nog "heidense superstitiën" genoemd. Het lukt de kerk dan ook om de datum van het Joelfeest en het Sinterklaasfeest van elkaar te scheiden. Toch is het Joelfeest tot in onze dagen bewaard gebleven en wordt het door veel mensen nog altijd gezien als het belangrijkste jaarfeest in de vorm van Kerstmis en Nieuwjaar (verwijzend naar de nieuwe start van de jaarcyclus van de oude Germanen). Overigens lukte dit scheiden niet bij onze Angelsaksische buren; Santa Claus komt daar op 24 december. Een traditie die inmiddels de hele wereld heeft veroverd.

Zo is de kerk dus eigenlijk nooit van Wodan afgekomen.

Zoeken

Volg ons op ...

facebook-68-1twitter-116-1

yulekrans.jpg

De Aardewinkel

grunge-raaf

Aanmelden voor ...

Nieuwsbriefbanner1